प्रा. चंद्रकांत काळूराम पवार: बंजारा सांस्कृतिक कलेचे प्रणेते
"कला ही समाजाचे प्रतिबिंब असते आणि ती कला जोपासणारा कलाकार हा त्या समाजाचा खरा प्रतिनिधी असतो."
हे ब्रीदवाक्य प्रा. चंद्रकांत काळूराम पवार यांच्या आयुष्याला तंतोतंत लागू पडते. यवतमाळ जिल्ह्यातील वालतूर या छोट्याशा खेड्यात जन्मलेल्या एका सामान्य तरुणाने आपल्या जिद्दीच्या जोरावर बंजारा संस्कृतीला जागतिक पातळीवर नेऊन ठेवले आहे.
१. संघर्षातून यशाकडे: बालपण आणि शिक्षण
प्रा. चंद्रकांत पवार यांचा जन्म १५ एप्रिल १९६८ रोजी झाला. घराची परिस्थिती अत्यंत हलाखीची होती. त्यांचे अशिक्षित आई-वडील शेतात रोजमजुरी करून कुटुंबाचा गाडा हाकत असत. अशा परिस्थितीतही शिक्षणाची जिद्द उराशी बाळगून त्यांनी आपले एम.ए., बी.एड. आणि पी.जी.डी.सी.जे. पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. विशेष म्हणजे, शालेय जीवनापासूनच त्यांनी आपल्या शिक्षणाचा खर्च उचलण्यासाठी अर्धवेळ कामे केली.
२. शैक्षणिक कारकीर्द
१९९६ मध्ये ते शिक्षक म्हणून रुजू झाले. २००५ ते २००७ या काळात त्यांनी बृहन्मुंबईतील शिक्षण विभागात तज्ज्ञ शिक्षक म्हणून शिक्षकांना मार्गदर्शन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले. शिक्षकी पेशात असतानाच त्यांच्या मनातील सुप्त कलाकाराने त्यांना स्वस्थ बसू दिले नाही.
३. बंजारा कलेचा पुनरुज्जीवन प्रवास
बंजारा समाजाला आपली स्वतंत्र ओळख मिळवून देण्यासाठी त्यांनी कलेचा मार्ग निवडला:
बंजारा ऑर्केस्ट्रा: १९९९ मध्ये त्यांनी ‘धमाका’ नावाचा बंजारा ऑर्केस्ट्रा सुरू करून सांस्कृतिक क्रांतीला सुरुवात केली.
व्यावसायिक नाटक: २००३ मध्ये त्यांनी बंजारा भाषेतील पहिले व्यावसायिक नाटक ‘वेतडू’ (वेडा) निर्माण केले. मुंबईतील प्रसिद्ध दीनानाथ नाट्यगृह, कालिदास नाट्यगृह आणि विष्णूदास भावे नाट्यगृह यांसारख्या मोठ्या मंचावर बंजारा भाषेतील नाटक सादर करण्याचा विक्रम त्यांनी केला.
दूरदर्शनवर सादरीकरण: २०१२ मध्ये दूरदर्शनच्या सह्याद्री वाहिनीवर ‘धिन धिन धा’ या कार्यक्रमातून त्यांनी बंजारा संस्कृतीचे दर्शन अवघ्या महाराष्ट्राला घडवले.
४. चित्रपटसृष्टीतील क्रांती: ‘संत सेवालाल’
प्रा. पवार यांच्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे ‘संत सेवालाल’ हा चित्रपट. बंजारा समाजाचे आराध्य दैवत संत सेवालाल महाराज यांच्या जीवनावर आधारित चित्रपट बनवण्यासाठी त्यांनी आपल्या नोकरीचा राजीनामा दिला. एवढेच नव्हे तर चित्रपट पूर्ण करण्यासाठी त्यांनी आपले राहते घरही विकले.
वैशिष्ट्ये: हा चित्रपट उच्च तांत्रिक दर्जाचा, उत्तम संवाद आणि संगीताने नटलेला आहे.
प्रसिद्धी: २०१६ मध्ये प्रदर्शित झालेला हा चित्रपट केवळ भारतातच नव्हे, तर ऑनलाइन प्लॅटफॉर्ममुळे जगभरातील बंजारा समाजापर्यंत पोहोचला. हा चित्रपट म्हणजे बंजारा चित्रपटसृष्टीतील एक ‘मैलचा दगड’ मानला जातो.
५. एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्व
प्रा. चंद्रकांत पवार यांनी केवळ स्वतःची प्रगती साधली नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या कलेला आणि भाषेला मानाचे स्थान मिळवून दिले. त्यांच्या या कार्याबद्दल त्यांना ‘बंजारा भूषण’ यांसारख्या अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.
”आपल्या जीवनात हार न मानता आत्मविश्वासाने यशस्वी झाले पाहिजे, हेच प्रा. पवारांच्या संघर्षातून शिकायला मिळते.”
आज १५ एप्रिल, त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांनी बंजारा संस्कृतीसाठी दिलेल्या योगदानाचे स्मरण करून त्यांना उदंड आयुष्य लाभो, हीच सदिच्छा!
लेखक व श्रेयनामावली
लेखक: श्री. सुरज सुधाकरराव पवार (प्रसिद्ध पत्रकार, अभिनेते व अनेक पुरस्कारांचे मानकरी)
प्रतिनिधी: सनातन सारथी न्यूज, जिल्हा – यवतमाळ.
